آسیب های فضای سایبر: نسل مضطرب

جاناتان هایت، روانشناس اجتماعی سرشناس، در کتاب تکان‌دهنده «نسل مضطرب» پرده از بحرانی برمی‌دارد که نسل جدید را در خود فروبرده است. بر اساس تحقیقات او، نسل Z (متولدین ۱۹۹۷-۲۰۱۲) به طور بی‌سابقه‌ای در معرض اضطراب، افسردگی و ناتوانی در مقابله با چالش‌های زندگی قرار دارد.

۱. کودکی در حباب؛ وقتی محافظت بیش از حد، آسیب‌زا می‌شود
هایت استدلال می‌کند والدین با ایجاد “محیط بی‌خطری افراطی”، کودکان را از تجربه‌های ضروری برای رشد محروم کرده‌اند. بازی آزاد در فضای بیرون جای خود را به برنامه‌های ساختاریافته و نظارت دائمی و استفاده مفرط از گوشی داده است. نتیجه؟ نسلی که مهارت‌های اساسی مقابله با مشکلات را نیاموخته است.

۲. سلطه گوشی‌های هوشمند؛ دزد خاموش کودکی
بر اساس داده‌های کتاب، نوجوانانی که روزانه بیش از ۳ ساعت از گوشی هوشمند استفاده می‌کنند، ۳۴٪ بیشتر در معرض خطر افسردگی قرار دارند. هایت نشان می‌دهد چگونه شبکه‌های اجتماعی با ایجاد “مقایسه اجتماعی مداوم” و “کمال‌گرایی افراطی”، عزت نفس نوجوانان را نابود می‌کنند.
اثرات این سلطه خصوصا از زمان اختراع لایک در فیسبوک و خصوصا اینستاگرام صد چندان شده است.
۳. ترس از درگیری؛ وقتی اختلاف نظر به “ناهنجاری” تبدیل می‌شود
هایت هشدار می‌دهد فرهنگ “ایمن‌سازی افراطی” در دانشگاه‌ها و مدارس، جوانان را از مواجهه با دیدگاه‌های متفاوت محروم کرده است. این محیط‌های فکری استریل، جوانان را برای زندگی واقعی – که پر از اختلاف نظر و تعارض است – آماده نمی‌کند.
به علاوه فضای سایبر باعث شده است تعاملات کم تعداد رو در رو و عمیق جای خود را به تعاملات پر تعداد از راه دور و کم عمق داده است.
۴. کاهش تاب‌آوری؛ غیبت درد در رشد شخصیتی
کتاب نشان می‌دهد چگونه محافظت کودکان از هرگونه شکست و ناامیدی، منجر به ایجاد نسلی با تاب‌آوری پایین شده است. هایت می‌گوید: “درد و شکست، معلم‌های ضروری زندگی هستند که از کودکان محروم شده‌اند.”
این موضوع زمانی خود را بیشتر می نمایاند که کودکان و نوجوانان عموما در اینترنت به دنبال نشان دادن ابرانسانی از خود هستند که در واقع شبکه اجتماعی به آن ها تحویل می کند.

راه حل‌های عملی پیشنهادی هایت:
۱. بازگرداندن استقلال به کودکان:

اجازه بازی آزاد و کشف محیط

کاهش برنامه‌های ساختاریافته فوق‌العاده

سپردن مسئولیت‌های متناسب با سن

۲. محدودیت‌های دیجیتال هوشمند:

ممنوعیت گوشی در اتاق خواب

تعیین زمان‌های بدون تکنولوژی در خانواده

تشویق به فعالیت‌های فیزیکی و حضوری

۳. تقویت تاب‌آوری:

اجازه دادن به کودکان برای تجربه شکست

آموزش مهارت‌های حل تعارض

جایگزینی کمال‌گرایی با پیشرفت تدریجی

۴. بازتعریف نقش والدین:

تغییر از “محافظ” به “راهنما”

تمرکز بر رشد شخصیت به جای موفقیت‌های ظاهری

ایجاد فضای امن برای بحث و گفت‌وگوی آزاد

سخن پایانی:
هایت با ارائه داده‌های گسترده و تحلیل‌های عمیق، ما را با این واقعیت روبه‌رو می‌کند که مسیر خوب‌خواهی‌های افراطی ما به تراژدی انجامیده است. نجات نسل مضطرب نیازمند تغییر اساسی در شیوه فرزندپروری، آموزش و رابطه با تکنولوژی است.
میثم سلطانی
محقق و پژوهشگر حوزه سایبر