فرش دستباف ایرانی؛ از خاطرات کودکی تا ضرورت حفظ هویت در فضای دیجیتال
فرش دستباف ایرانی برای من فقط یک محصول یا هنر سنتی نیست؛ بخشی از خاطرات کودکی و زندگی خانوادگی من است. در قم، مانند بسیاری از خانههای دیگر، همیشه یک فرش ابریشم در یکی از اتاقهای خانه ما پهن بود. به نوعی با فرش زاده شدیم و با آن بزرگ شدیم. مادرم نیز زندگی مشابهی […]
فرش دستباف ایرانی برای من فقط یک محصول یا هنر سنتی نیست؛ بخشی از خاطرات کودکی و زندگی خانوادگی من است. در قم، مانند بسیاری از خانههای دیگر، همیشه یک فرش ابریشم در یکی از اتاقهای خانه ما پهن بود. به نوعی با فرش زاده شدیم و با آن بزرگ شدیم. مادرم نیز زندگی مشابهی داشت و پیش از او، نسلهای قبلی خانواده با این هنر پیوند داشتند.
مادربزرگ مادرم را با چرخ ریسندگیاش به یاد میآورم. در خانواده به او «ماجون» میگفتند. من از حدود چهار سالگی قالیبافی را یاد گرفتم. تا دوازده سالگی، بخش قابل توجهی از ساعتهای شبانهروزم به بافتن حاشیه فرشهای مادرم میگذشت. حتی بخشی از دوران زندگی پدرم نیز با قالیبافی گره خورده بود.
بعد از آن، چند سال در مغازه ابریشمفروشی یکی از اقوام شاگردی کردم. فرش بخش بزرگی از کودکی من را به خود اختصاص داد، اما امروز به این نتیجه رسیدهام که همین تجربه، در مسیری مهم از زندگی به من کمک کرد. دور بودن از همسالان و حضور کمتر در کوچه، مرا از برخی آسیبهای اجتماعی و قرار گرفتن در مسیر اعتیاد و اوباشگری دور نگه داشت.
فرش؛ هنری که بخشی از وجود بافنده را در خود دارد
هنوز هم آرزوی بافتن یک فرش را در سر دارم. بوی ابریشم، خنکی و لطافت آن همچنان برایم جذاب است. وقتی به ریشههای فرشهای مادرم دست میکشم، احساس میکنم با اوج هنر روبهرو شدهام.
فرش دستباف حاصل کنار هم قرار گرفتن هزاران گره و رشته است. هر بخش از آن، بخشی از زمان، مهارت و زندگی بافنده را در خود جای میدهد. سویه چشم، درد کمر و مشکلات جسمی ناشی از ساعتهای طولانی کار، بخشی از هزینهای است که بافنده برای خلق این اثر میپردازد.
چه زیباست هنری که حاصل دست انسان است. هنری که در بسیاری از نقاط جهان ارزش آن را برای نمایش بر دیوار میدانند، نه صرفاً برای قرار گرفتن روی زمین و زیر پا.
فرش و معنای کار در زندگی
کرافورد، فیلسوف و نویسنده کتاب «فیلسوفی در تعمیرگاه»، به معنای کار دستی در زندگی انسان اشاره میکند. در گذشته، زمانی که خطوط تولید صنعتی شکل نگرفته بود، افراد نتیجه مستقیم تلاش خود را میدیدند و همین ارتباط میان انسان و محصول میتوانست به کار آنها معنا ببخشد.
فرش نیز چنین ویژگیای دارد. میتوان آن را مانند یک پازل در نظر گرفت که هر روز بخشی از نقش و نگارش آن کامل میشود. لحظهای که آخرین پودها زده میشوند و با قیچی، فرش کامل از تارها جدا میشود، میتواند ترکیبی از شادی و حسرت باشد.
یکی از باشکوهترین لحظات زندگی من نیز همین تجربه بوده است. پایان یک فرش، پایان یک مسیر طولانی و آغاز خاطرهای تازه است.
بافت یک فرش جدید و ایجاد حاشیههای آن نیز زیبایی خاص خود را دارد. در ابتدا زمینی یکدست پیش روی بافنده قرار دارد. نخستین رجهای منظم و یکرنگ روی آن مینشینند و به تدریج پایه و اساس نقشهای بعدی شکل میگیرد.
چرا صنعت فرش دستباف با چالش روبهرو شده است؟
اما پرسش مهم این است که چه شد نفس صنعت فرش دستباف به شماره افتاد؟ چرا بخشی از بافندگان و استادکاران دیگر مانند گذشته به این حرفه اقبال نشان نمیدهند؟
اگر اقتصاد این صنعت پویا نباشد، نقشهکش، چلهدوان، رفوکار، رنگرز و بافنده چگونه میتوانند هنر و مهارت خود را به نسلهای بعد منتقل کنند؟
فرش دستباف فقط یک محصول نیست. پشت هر فرش مجموعهای از مهارتهای تخصصی قرار دارد. تضعیف بازار این هنر میتواند به مرور زنجیرهای از مشاغل و دانش سنتی مرتبط با آن را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
نقش فناوری اطلاعات در حفظ هویت فرش ایرانی
در سالهای ابتدایی فعالیت مشاورهای خود، در جلسهای برای بررسی مشکلات فرش دستباف ایرانی دعوت شدم. یکی از موضوعات مطرحشده، فروش فرشهای چینی و هندی در برخی بازارهای خارجی به جای فرش اصیل ایرانی بود.
بر اساس بررسیهای فعالان این حوزه، چین میتوانست یکی از مشتریان بالقوه فرش ایرانی باشد. با این حال، فرشهای چینی و هندی گاهی جای فرش اصیل ایرانی را در بازارهای خارجی میگرفتند. همین موضوع نشان میداد که فناوری اطلاعات میتواند در معرفی، احراز اصالت و بازاریابی فرش ایرانی نقش مهمی داشته باشد.
در همان سالها، موضوع ایجاد «شناسنامه فرش» نیز مطرح شد. ایده این بود که برای هر فرش یک کد اختصاصی ایجاد شود و اطلاعات آن در یک وبسایت معتبر ایرانی قابل استعلام باشد.
در این سامانه میتوانستند تصاویر و ویدئوهای مراحل تولید هر فرش را ثبت کنند. داستان هر فرش، از انتخاب مواد اولیه تا بافت و تکمیل، میتوانست با روایت ایرانی و موسیقی اصیل همراه شود. چنین رویکردی میتوانست به هر فرش هویت مشخصی بدهد و ارتباط میان خریدار و داستان پشت اثر را تقویت کند.
اقتصاد پویا؛ شرط انتقال هنر فرش به نسل آینده
حفظ فرش دستباف ایرانی تنها با تعریف و تمجید از این هنر امکانپذیر نیست. این صنعت برای ادامه حیات به بازار، اقتصاد پویا، بازاریابی نوین و دسترسی به فناوریهای جدید نیاز دارد.
اگر بافنده نتواند از مهارت خود درآمد مناسبی به دست آورد، انتقال این هنر به نسل بعد دشوار خواهد شد. جوانی که آینده اقتصادی روشنی در این حرفه نبیند، احتمالاً مسیر دیگری را انتخاب میکند.
از سوی دیگر، ثبت دیجیتال اطلاعات فرش، معرفی بافنده، ثبت مراحل تولید و ایجاد امکان استعلام اصالت میتواند به افزایش اعتماد خریداران کمک کند. فناوری اطلاعات در این مسیر میتواند از یک ابزار ساده فراتر برود و به بخشی از زیرساخت حفظ میراث فرش ایرانی تبدیل شود.
متأسفانه در آن سالها بسیاری از فعالان و بازرگانان این حوزه تمایل کافی برای سرمایهگذاری در چنین طرحهایی نداشتند و صادرات فرش همچنان در بسیاری از موارد به شیوههای سنتی انجام میشد.
با این حال، امروز بیش از گذشته به راهکاری نیاز داریم که هنر فرش را با اقتصاد، فناوری و بازار جهانی پیوند دهد. فرش دستباف ایرانی زمانی میتواند جایگاه شایسته خود را حفظ کند که هم هویت آن ثبت و معرفی شود و هم زنجیره اقتصادی آن برای بافنده، استادکار، طراح، رنگرز و صادرکننده جذابیت داشته باشد.
فرش ایرانی حاصل سالها تجربه، مهارت و زندگی انسانهایی است که هنر خود را گره به گره در تار و پود آن ثبت کردهاند. حفظ این میراث، نیازمند نگاه همزمان به فرهنگ، اقتصاد و فناوری است.
این مطلب بدون برچسب می باشد.
دیدگاهتان را بنویسید